نسخه آزمایشی

پیشینه مکتوب منابع معتبر حدیثی شیعه امامیه - بخش دوم

به اهتمام محمدرضا معینی

لف) کتابت حدیث در حضور ائمه

موارد فزون از شماری وجود دارد که راوی نقل می کند از امام سؤالی کرده و امام به او گفته اند بنویس و سپس مطلب را املا کرده اند. این موارد را محققان در پژوهشهای خود یاد کرده اند و برای نمونه یک مورد را می آوریم:

ابوبصیر روایت می کند که روزی نزد امام صادق علیه السلام رفتم، امام به من گفتند: هم اینک گروهی از مردم بصره اینجا بودند، مطالبی را از من پرسیدند و آنها را نوشتند، چرا شما نمی نویسید؟ بدان که شما نمی توانید (آموخته های خود را) نگاه دارید، مگر آنکه بنویسید.[1]

سفارش اکید امامان به شاگردان خود نسبت به کتابت آنچه می شنوند، از رواج کتابت در محضر امامان خبر می دهد، مخصوصاً با این تعبیرات که «شما در آینده به این نوشته ها نیاز خواهید داشت» یا «اگر کتابت صورت نگیرد... علم و ادب تباه میگردد»[2].

گزارش سیدبن طاووس در مهج الدعوات در باره اصحاب امام كاظم علیه السلام که آنها الواحی در دست داشتند و به محض آنکه امام درباره یک مساله فقهی سخن می فرمود، آن را مینوشتند، در کتابهای حدیث و رجال نقل شده است[3].

امّا از این موارد، نمونه دیگری در کتاب کشی از عبدالله بن بکیر بن اعین روایت شده که وی درباره عموی خود، زراره نقل کرده است که یکبار او بر امام ششم وارد شد، مطلبی را پرسید و فورا الواح خود را گشود تا پاسخ امام را بنویسد[4]. مقصود از «الواح» چنانکه از قرائن و موارد مشابه بر می آید، صحیفه ها و جزوه هایی بوده که در آن می نوشته اند[5]. عبیدالله بن علی بن ابی شعبه حلبی، پس از تدوین کتاب خود، که مطالب آن را از امام صادق شنیده بود، آن را بر آن حضرت عرضه کرد و امام درستی آن را تأیید کردند. این کتاب از طرق مختلف روایت شده است[6]. عبدالله بن سعید بن حیان بن ابجر که طبیب بود و خانواده او نیز در کوفه به طب شهرت داشتند، کتابی در باب دیات نگاشت که آن را از پدران خود روایت کرده بود، سپس کتاب را بر امام رضا عرضه کرد[7].

از این مهمتر، نوشته هایی است که اصحاب امامان به صورت مکتوب از ایشان در اختیار داشته اند، این نوشتهها بیشتر با عنوان «نسخه» نام برده میشود. شمار این نسخه ها کم نیست و برخی از آنها راویان متعدد داشته اند که طبعاً اختلافاتی نیز در نقل آنها به چشم می خورد. از این قبیل است: نسخه عبدالله بن ابی اویس از امام صادق علیه السلام[8]، نسخه احمد بن عبدالله بن احمد بن عامر از امام رضا علیه السلام[9]، نسخه عباس بن هلال شامی از امام رضا که راویان متعدد داشته[10] و نسخه محمّدبن میمون زعفرانی از محدثان عامّه از امام صادق علیه السلام[11]. در باره علی بن سوید السائی (منسوب به قریه سایه از قرای مدینه) نوشته اند که رساله ای را از امام کاظم روایت کرده است[12]. علی بن مهدی از مردم رقه راوی کتابی از امام رضا علیه السلام است، این کتاب را بر فرزند او قرائت کرده اند. و نجاشی از نسخه قرائت شده خبر می دهد[13]. از همین موارد می توانیم رساله ای با عنوان مسائل التلامیذ را یاد کنیم، که حسن بن فضال از احمد بن حسین در باره حمّا دبن عیسی، از شاگردان نامدار امام صادق و امام کاظم و امام رضا علیهم السلام روایت کرده است. احمد بن حسین گفته است، کتابی را که محتوای آن نکات آموزنده و یادآوری فواید اعضا مختلف در انسان و حیوان و مباحثی در باره توحید بود، دیدم. این کتاب را جعفر بن محمد بن علی (امام ششم) تصنیف کرده بود و مسایل التلمیذ نام داشت. سپس وی می افزاید که حسین بن احمد بن شیبان قزوینی ذیل این عنوان توضیح داده است که مراد از شاگرد همان حمّاد بن عیسی است که پرسشهایی از امام صادق کرده وامام آنها را پاسخ گفته اند[14].

نامه امام صادق به نجاشی والی اهواز و نیز نامه ای که به جمعی از شیعیان نوشته اند، از همین شمار است[15]. محمد بن احمد بن عبدالله بن مهران (فرزند ابن خانبه) که پدرش نیز با امام رضا مکاتبات داشته، کتابی با عنوان التأدیب داشته که با عنوان کتاب یوم ولیلة نیز شناخته می شود از آن رو که احکام نمازهای روزانه را بیان می کند. نجاشی در یاد کرد همین فرد از صفوانی و او از ابومحمّد نصیبی روایت کرده که ما به امام عسکری نامه نوشتیم و تقاضا کردیم برای ما کتابی بفرستد که به آن عمل کنیم. امام کتابی فرستادند. صفوانی گفته است ما این کتاب را بررسی کردیم، با کتاب التأدیب محمّد بن احمد بن عبدالله مطابقت داشت[16]. بعید نمی نماید که اصل کتاب احمد نیز از امام عسکری علیه السلام بوده و به دلایلی با توجه به شرایط خاصی سیاسی، راوی کتاب به عنوان مؤلف شناخته شده است.

در هر صورت، گزارش تعداد زیادی از این گونه آثار، بدون آن که نسبت به اصل آن انکاری صورت گیرد، از وجود این سنت و وجود کتابهایی خبر می دهد. بر کسانی که با روش نجاشی و وسواس او در قبول انتساب کتب آشنایند، همین تلقی به قبول از سوی او، خود شاهد قابل توجهی است. نجاشی هرگز نمی گوید که امامان اهل نوشتن نبوده اند، هرچند به مناسبت ذکر رساله امام صادق به نجاشی والی اهواز، که جد همین نجاشی مؤلف رجال است، می گوید که از امام صادق علیه السلام جز این نوشته، تصنیف دیگری در دست نداریم (لم یرلابی عبدالله علیه السلام مصنف غیره)[17]. بر این ادعای او البته مناقشه شده[18] و مطالب دیگر خود او هم آن را نفی میکند، اما آنچه در این میان مطرح است، این است که به هیچ روی در اصل وجود مکتوبهایی از امامان تردید برجای نمی ماند.

 

ب) روایت و استنساخ کتب

همزمان با تدوین کتب از سوی شاگردان و اصحاب امامان، روایت و استنساخ آنها نیز آغاز شد، راویان آثار غالباً طبقات بعدی بودند، اما گاهی معاصران نیز این کار را انجام می دادند. از جمله: ابن ابی عمیر راوی بسیاری از آثار بوده است، مانند کتاب سلیم الفرّاء، کتاب سعد بن ابی خلف، کتاب عبدالله بن فضل نوفلی، کتاب عقبة بن محرز جعفی، کتاب علاء بن معقّد، کتاب الفرائض عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه، کتاب معاوية بن ميسرة، كتاب الحج معاوية بن عمّار وكتاب فضائل الحج معاوية بن وهب بجلی[19]. همه این افراد از اصحاب امام صادق علیه السلام بوده اند و دو نفر اخیر از امام هفتم نیز روایت کرده اند. این ابن ابی عمیر گاهی واسطه دوم روايت یک کتاب است؛ مثلا حریز بن عبدالله سجستانی از مردم کوفه بود که چند کتاب نوشت، از جمله کتابهای او دو کتاب الصلاة است یکی مفصل و دیگری مختصر، نجاشی این کتاب بزرگ را نزد ابوالحسین محمد بن عثمان خوانده و طریق او به کتاب را نام برده است؛ بنابر این سلسله سند، ابوالعباس عبیدالله بن احمد بن نهیک کتاب مزبور را نزد ابن ابی عمیر خوانده و او گفته بوده است که کتاب را بر حمّاد بن عیسی خوانده و او بر حریز خوانده بوده است[20].

صفوان بن یحیی راوی کتابهای صبیح، محمد بن علی بن ابی شعبه حلبی و ایوب بن عطیه حذاء بوده است[21]. حسن بن محبوب راوی کتاب جمیل بن صالح اسدی بوده است[22] حسن بن علی بن زیاد وشاء نسخه ای از کتابهای علاء بن رزین و ابان بن عثمان را در اختیار داشت، احمد بن محمد بن عیسی (از اصحاب امام رضا علیه السلام) نزد او رفت و تقاضای دیدن دو نسخه را کرد، سپس خواستار اجازه آنها شده وشاء این خواسته را برآورد[23]. حمید بن زیاد بسیاری از کتابهای اصحاب را استماع کرد و آنگاه کتاب الجامع فی الانواع الزائع و چند کتاب دیگر را نگاشت.[24]

یکی از کسانی که او از ایشان استماع کتاب کرده، علی بن ابی صالح کوفی بوده است. حمید گفته که چند کتاب، مانند کتاب البداء و المشیه، کتاب النوادر و کتاب ثواب انّا انزلناه را از وی شنیده، ولی نمیداند که آیا این کتابها تألیف خود وی بوده یا آنها را از دیگران روایت کرده بوده است[25]. احمد بن محمد بن یحیی العطار نیز از زمره راویان بسیاری از آثار است که گاه بیواسطه و گاه به واسطه آنها را روایت می کند[26].

بسیاری از این کتب، راویان متعدد داشته اند، مانند کتابهای سی گانه حسین بن سعید اهوازی و برادرش حسن بن سعید؛ نجاشی در باره این کتابها می گوید که این کتابها نیکویند و مورد عمل اصحاب قرار گرفته اند، این کتابها از طرق متعددی روایت شده اند، و وی سپس نامه ابن نوح سیرافی را نقل میکند که در آن برخی راویان این کتابها، مانند احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن محمد بن خالد برقی و حسین بن حسن بن ابان نام برده شده اند[27].

 

ج) معنا و مقصود از روایت کتاب

قرائنی نشان می دهد که خبر دادن از کتاب مؤلفان یا روایت آنها همواره به معنای نسخه برداری از آنها یا خواندن آنها نزد مؤلف یا راوی اثر نبوده است. مثلاً نجاشی در باره عبدالعزیز بن یحیی جلودی میگوید که برخی از کتابهای او را دیده است، با آنکه نام تمام آنها را می برد و از استاد خود، حسین بن عبیدالله غضائری نقل میکند که اجازه تمام کتب جلودی را داشته است[28]. از تعبیر نجاشی که «من این نامها را در فهرستها دیده ام»، بر میآید که اجازه ابن غضائری به معنای داشتن نسخه هایی از آنها نبوده است، زیرا در آن صورت نجاشی چنین تعبیر نمی کرد. همو ذیل نام حسن بن حمزه از نوادگان امام حسین علیه السلام می گوید که استاد ما حسین بن عبیدالله و سایر اساتیدمان از کتابهای او به ما خبر داده اند[29]. همچنین ذیل نام علی بن ابراهیم قمی از حسن بن حمزه مذکور نقل میکند که علی بن ابراهیم طی نامه ای به او اجازه کتابهای خود را داده بوده است[30]. همین حسن بن حمزه به واسطه علی بن ابراهیم و او به واسطه پدرش از همه کتابهای ابن ابی عمیر خبر داده است[31].

گاهی دیده می شود که راوی کتابهای یک مؤلف در یک جلسه اجازه همه آنها را داده است، مثلاً علی بن اسباط از راویان کتاب محمّد بن حمران نهدی است، وی به گفته علی بن حسن بن فضال در عصر چهارشنبه چهارم شعبان سال دویست و سی کتاب محمد بن حمران را برای همین فرد و جمعی دیگر حدیث کرد[32]. به نظر می رسد که منظور از حدیث کردن در اینجا اجازه کلی نسبت به کتاب بوده است.

شلمغانی بنا بر نقل نجاشی، پس از آنکه بر حسین بن روح حسد ورزید و ادعاهایی کرد که سرانجام به زندان افتاد، مدتی را ناگزیر مخفیانه می زیست. او کتابهای متعددی نوشته بود که معروفترین آنها کتاب التکلیف است که مورد استفاده عموم شیعیان بوده است. اینک نجاشی از ابوالمفضل محمد بن عبدالله بن المطلب نقل کرده که شلمغانی در زمانی که در معلثایا پنهان می زیست، برای او همه کتابهای خود را حدیث کرد[33]. تعبیر «حدثنا» در اینجا با توجه به وضعیت خطیر شلمغانی، قاعدتا نباید به معنای خواندن کتابها نزد او باشد. احمد بن محمد بن عیسی هنگامی که کتاب علاء بن رزین و کتاب ابان بن عثمان را نزد حسن بن علی وشاء می بیند، از او اجازه دو کتاب را تقاضا میکند، وشاء به این شتابزدگی اعتراض کرده و از احمد میخواهد که هر دو کتاب را ببرد واستنساخ کند (سپس اجازه بگیرد)، امّا احمد پاسخ میدهد که از رویدادهای آینده نمی توان در امان بود[34]. این محاوره آشکارا نشان می دهد که اجازه کتاب، غیر از استنساخ آن بوده است. ابن بابویه صدوق، آثار فراوانی داشته است. نجاشی پس از معرفی او و آثارش می گوید که پدرش علی بن احمد بن عباس نجاشی به وی از همه این آثار خبر داده و او برخی از آنها را نزد پدر خوانده است. پدر نجاشی سپس افزوده که ما هنگامی که در بغداد نزد صدوق استماع حدیث می کردیم، او به من اجازه همه کتابهایش را داد[35]. نجاشی شبیه این تعبیر را در باره محمد بن احمد بن جنید اسکافی می کند و می گوید اساتید ما همگی به ما اجازه تمام کتابها و مصنفات او را داده اند[36].

کسانی چون ابن ابی عمیر یا ابن نوح یا احمد بن محمد بن عیسی راوی بسیاری از کتابها هستند، و این امر خود نشان می دهد که مقصود از روایت کتاب یا اجازه آن، فقط استنساخ یا خوانده شدن نزد مؤلف یا راوی نسخه نبوده است، بلکه معنای رایج روایت کتاب این است که وجود چنین کتابی تأیید گردد و نسخهای از آن نیز در صورت لزوم شناسانده شود[37]. به عبارت دیگر هدف از این کار مستندسازی نسخه های کتب مؤلفان یا تأیید انتساب کتب به مؤلفان آنهاست. همچنان که اجازه کتاب نیز همین معنا را دارد، علاوه بر آنکه غالباً از معتمد بودن شخص مجاز نزد مجیز نیز خبر می دهد.

کوتاه سخن : مؤلفان کتب راهی جز خبردادن از آثار خود و تأیید نسخههای مورد اعتماد نداشته اند، همچنان که راویان آثار نیز همین راه را ادامه می داده اند. البته همواره کوشش می شده که علاوه بر اخبار از کتاب (یا تحدیث به آن) به صورت شفاهی یا کتبی، به افراد ثقه نیز اجازه کتاب داده شود. از همین روست که نسبت به نسخه های مشهور نیازی به این اجازه نبوده است و اگر اجازه صادر می شده، به منظور حفظ سنت اجازه و تحکیم و تثبیت نسخه ها بوده است.

در همین مورد می توانیم این نکته را در نظر بگیریم که نجاشی تمام آثار شیخ مفید را ذکر می کند، او مفید را درک کرده و مفید بر وی سمت استادی داشته است، امّا هیچ تعبیری دال بر اجازه نمیکند، شاید از آن رو که این کتابها در روزگار او شناخته شده و رایج بوده اند و مستند سازی آنها ضرورت نداشته است[38]. او در باره آثار شیخ طوسی و ابویعلی جعفری نیز همین روش را دارد[39]. البته در معرفی استاد دیگرش حسین بن عبیدالله غضائری، کتابهای وی را نام برده و سپس میگوید که او اجازه تمام این کتابها و اجازه تمام روایاتش از مشایخ خود را به ما داد[40].

یادآوری: این جستارها بازنشری است از اصل مقاله که پیشتر در «مجموعه مقالات کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن‌ اسلامی‌» منتشر شده بوده است. 

 

 


[1] بحار الانوار ج2، ص153

[2] کافی، ج ۱ صی 52، بحارالانوار، ج ۳ صی 82

[3] بحارالانوار، ج ۴۸ ص ۱۵۳ و ج ۹۱ ص ۳۲۰ (به نقل از مهج الدعوات)

[4] اختیار معرفة الرجال، شماره ۲۶۶

[5] تاريخ التراث العربی، المجلد الاول، جزء اول، ص ۱۲۸

[6] نجاشی، شماره ۶۱۲

[7] همان، شماره ۵۶۵

[8] همان، شماره ۵۸۶

[9] همان، شماره ۶۰۶ (نجاشی این نسخه را نزد احمد بن محمّد بن موسی خوانده است).

[10] همان، شماره ۷۴۹

[11] همان، شماره ۹۵۰؛ برای موارد دیگر رجوع شود به نجاشی، شماره های 599، 602، 750، 1136، 951، 847، 252، 250 و 271

[12] همان، شماره ۷۲۴

[13] همان، شماره ۷۲۸

[14] همان، شماره ۳۷۰ (کتاب فکر معروف به توحید مفضل را نیز به اعتباری می توان از همین شمار

دانست، هرچند در انجا «املا» بوده است)

[15] همان، شماره ۲۵۳ و ۵۵۵، کافی، ج ۸، ص ۱-۱۴

[16] همان، شماره ۹۳۵

[17] همان، شماره ۲۵۳ (ذیل نام خود مؤلف)

[18] معجم رجال الحدیث، ج ۱۰ ص ۳۶۱

[19] ر. ک. نجاشی، شماره های 516، 585، 812، 815، 647، 630، 841، 752، 656، 952، 960، 1001، 1006، 1093، 1096، 1097، 1135، 469

[20] همان، شماره ۳۷۵

[21] همان، شماره ۲۵۵، ۵۴۰ و ۸۸۵

[22] همان، شماره ۳۲۹

[23] همان، شماره ۸۰.

[24] همان، شماره ۳۳۹

[25] همان، شماره ۶۷۵

[26] همان، شماره ۵۷۳، ۶۶۶

[27] همان، شماره ۱۳۶ - ۱۳۷

[28] همان، شماره ۶۴۰

[29] همان، شماره ۱۵۰

[30] همان، شماره ۶۸۰

[31] همان، شماره ۸۸۷

[32] همان، شماره ۹۶۵ (این محمد بن حمران همان است که با جمیل بن دراج کتابی را به اشتراک نوشت: نجاشی، ش ۳۲۸)

[33] همان، شماره ۱۰۲۹

[34] همان، شماره ۸۰

[35] همان، شماره ۱۰۴۹

[36] همان، شماره 1047

[37] از موارد جالب توجه در امر اجازه کتاب، مطلبی است که ابوالعباس ابن نوح در نامه خود به نجاشی در باره طرق مختلف کتابهای حسین بن سعید اهوازی نوشته است. او این طرق را با تعبیراتی چون «روی عنه» ، «رواه عنهما» ، «أخبرنا»، «حدّثنا» و «حدثنی» ذکر کرده و در پایان تذکار می دهد که در روایت از نسخههای مختلف کتابهای حسین بن سعید، از هر نسخه که روایت می شود، همان طریق نسخه نام برده شود، نه طریق دیگر این تذکار از آن رو بوده که احتمالاً بین نسخه ها اختلاف اندکی وجود داشته و از طرفی همه طرق اتصال به کتاب حسین بن سعید هم ارز نبوده اند و طبعاً باید در منقولات احتیاط می شده است. شاید بتوان گفت در مورد کتابهایی که نسخه های یکسان داشته اند، نیازی به رعایت این احتیاط نبوده است.

[38] نجاشی، شی ۱۰۶۷

[39] همان، شماره ۱۰۶۸ و ۱۰۷0

[40] همان، شماره ۱۶۶