نسخه آزمایشی

نکاتی درباره یکی از شاگردان مدرسه سیّار علامه حلی

يکي از مهمترين خدماتی که در قرن هشتم هجری برای تشیع ایرانیان صورت گرفت توسط علامه حلی (ت 726 هـ) بود؛ او که خود سبب تشیع سلطان محمد خدابنده بود او را نیز در بسیاری از سفرهایش همراهی کرد تا با این همراهی بتواند بنیان تشيع را در ايراني که اغلب شهروندانش در آن زمان عامي مذهب بودند، مستحکم گرداند. او سه کتاب «نهج الحق و کشف الصدق»، «منهاج الکرامة» و «کشف الیقین» را برای سلطان نوشت تا این سلطان تازه شیعه را در راهی که انتخاب کرده راسخ گرداند.

سلطان عِلم دوست هم مدرسه ای را که حدود 100 شاگرد داشت به پیشنهاد خواجه رشید الدین در کنار اردوی خود همراه کرد تا هر موقع که خواست از آنها بهره علمی ببرد؛ در رأس این مدرسه علامه حلی با شاگردانش بودند که شهر به شهر با سلطان مسافرت و مباحثات علمی می کردند؛ تمام ما یحتاج این مدرسه سیّار و نقّال اعم از مَرکب، طعام و لباس برای آنها تهیه می شد تا در خدمت سلطان باشند؛ تأثیر علامه در این مدرسه سیّار در ایران تا بدانجا بود که خواجه رشید الدین شافعی مذهب، او را به (یگانه ایران) می نامد؛ او در کتاب «بیان الحق» ص 55 علامه را با این الفاظ می ستاید: «مولانا المعظم ملک الحکماء والمشایخ، علامة العالم، وحید ایران المعتمد المکین، جمال الملة والدین ابن المطهر الحلي الذي کان رئیس عصره وکان ملازما للبلاط الاعلی».

یکی از افرادی که علامه را در همین سفرها همراهی می کرده فردی است به نام «محمّد بن أبي طالب آوی»؛ از شهر آوه که از شهرهای کهن شیعی ایران در کنار شهر ساوه که مشهور به تعصّب به تسنّن است. او یکی از شخصیت ها شیعی است که از قراینی که خواهد آمد از دانشمندان، متکلمین و فقهای برجسته نیز بوده است.

از او در الحقائق الراهنة شيخ آقا بزرگ تهرانی (ص 208 / ق 8)، و تراجم الرجال سيّد احمد اشكوری (ج 1، ص 483، شمارۀ 889) یاد شده است. نام او در یکی از اجازات علّامه به صراحت به این شکل آمده است: (شمس الدين محمّد بن أبي طالب ابن الحاج محمّد بن الحسن الآوي)، وی غیر از: (محمد بن هلال بن أبي طالب بن الحاج محمد الطبيب بن محمد، شمس الدين أبو يوسف الآوي) است که مجاز از فخر المحققین (ت 771 هـ) می باشد؛ که مرحوم شیخ آقا بزرگ در ذریعة (ج 1 ص 234) اجازه ای را مورّخ سال 705 هجری از فخر المحققين به او و جمال الدين ابو الفتوح احمد بن ابی عبد الله بلكو بن ابی طالب بن علی آوی یاد می کند که بنا به تصریح او اجازه ای مفصل هم می باشد.

از گزارشاتی که روی بعضی نسخه های خطی وجود دارد فهمیده می شود که آوی در بین سالهای 702 تا 710 هجری يعنی نزدیک به 8 سال علّامه و فرزندش فخر المحقّقين را در سفرهایشان همراهی می کرده.

آوي بعضی از مؤلّفات علّامه را به خط خود کتابت کرده  و همچنین از علّامه و فخر المحقّقين اجازه روایت بعضی مؤلفاتشان را دریافت کرده است؛ او اوّل بار کتاب «نهج المسترشدين في أصول الدين» که یکی از کتاب های كلامی عقائدی مختصر علّامه است را به خط خود در ذي الحجّة سال 702 هـ، زمانی که در بغداد بوده اند کتابت کرده. کتابت این کتاب در این تاریخ بیانگر آغاز اشتغال آوی به درس و بحث و ملحق شدن به استادش دارد البته در این تاریخ (702 هـ) هنوز مدرسه سیّار خدابنده تأسیس نشده بود؛ چرا که سلطان محمد در سال 5 ذو الحجۀ 703 در تبريز تکیه بر عریکه قدرت زد و بعدها مدرسۀ سیّار و کاروان علمی علامه آغاز شد. به هر حال این نسخه قدیمیترین و مهمترین نسخۀ این كتاب به شمار می آید.

وی همین کتاب را پس از 3 سال در رجب سال 705 هـ در كربلاء معلی بر خود علامه قرائت، و علامه گواهی قرائت آن را بر پشت  نسخه به خطّ مبارکشان نوشته اند؛ و این نصّ عبارت علامه:

«قرأ عليّ هذا الكتاب الشيخ الأجل الأوحد الكبير العالم الفاضل المحقّق المدقّق ملك العلماء قدوة الفضلاء رئيس الأصحاب الفقيه شمس الدين محمد بن أبي طالب ابن الحاج محمد بن الحسن الآوي ـ أدام الله إفضاله ـ من أوّله إلى آخره قراءةً مهذّبةً تشهد بفضله وقد أجزت له رواية هذا الكتاب عنّي وغيره من مصنّفاتي. وكتب العبد الفقير إلى الله تعالى حسن بن يوسف بن المطهر مصنّف الكتاب في الحضرة الشريفة الحائرية صلوات الله على مشرّفها في مستهل شهر رجب من سنة 705 حامداً مصلياً».

سپس همین نسخه را در همان سال بر فرزند علامه فخر المحقّقين نیز قرائت کرده وفخر نیز اجازه ای به خط خود برای او در کنار اجازۀ والدش داده است. این نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد به شمارگان 955 نگهداری و در فهرست آنجا ج 4، ص 268. معرفی شده است (مكتبة العلامة الحلّي؛ سيّد عبد العزيز طباطبائی، ص 214)

آخرین اطلاعی که تا به حال از شمس الدین آوی در منابع کتابشناسی آمده این است که او بعد از 5 سال قسم منطق نسخۀ كتاب «مراصد التدقيق ومقاصد التحقيق» را بر مؤلف آن علّامۀ حلّی، در إيران زمانی که علامه در خدمت سلطان محمّد الجايتو خدابنده در سلطانيه بوده، خوانده است، و علامه گواهی و بلاغِ اجازۀ قرائت کتاب را به خط مبارکشان در جمادی الثانی سال 710 هـ، برای آوی مرقم فرموده است.

همین آوی در 4 جمادى الثانی سال 710 هـ، اجازه همین کتاب را نیز از فخر المحققین گرفته است. و نیکوست که در اینجا نصّ اجازۀ علّامه را به آوی ـ بنابر آنچه سيّد شهاب الدین مرعشي در ملحقات خود بر «إحقاق الحق» از اصل این نسخه زمانی که در حوزۀ تملّک فخر الدين نصيری در تهران بوده است را ـ بیاوریم:

«قرأ عليّ هذا الكتاب مراصد العالم الفقيه الفاضل الكبير العلّامة المحقّق الديّن ملك العلماء شمس الدين محمّد بن أبي طالب الآوي ـ أدام الله إفضاله وأعزّ إقباله ـ قراءةَ بحثٍ وإتقانٍ ومعرفةٍ وإيقانٍ، وسأل عن مباحثه الكلاميّة، وقد أجزت له رواية هذا الكتاب وغيره عنّي، فليرو ذلك لمن شاء وأحبّ. كتب العبد الفقير إلى الله تعالى حسن بن يوسف بن المطهّر الحلّي مصنّف الكتاب في رابع جمادى الأولى سنة عشر وسبعمأة بالسلطانيّة ـ حماها الله تعالى ـ، وصلّى الله عليه سيّدنا محمّد وآله الطاهرين».

این نسخه در حال حاضر در دانشگاه تهران به شمارۀ: 2301 نگهداری می شود (فهرست نسخه های دانشگاه، ج 9، ص 934 ـ 935).

در بين این سال ها (702 تا 710 هـ) و بين این بلاد سه گانه (بغداد وكربلا وسلطانيه) که آوی در آن ها با استادش علامه و فخر المحققین رحل اقامت گزیده بوده  این اطلاعی بود که از او در منابع مذکور یاد شده بود و ما اطلاع دیگری از او نداشتیم. سال گذشته در سفر تحقیقی خود به ترکیه با نسخه ای نفیس در مجموعۀ حکیم اغلو در کتابخانۀ سلیمانیه به شمارۀ: 325 روبرو شدم که بر روی آن نکاتی بس با اهمیت از شمس الدین آوی آمده بود که شناخت ما را به این دانشمند فاضل بیشتر می کند.

بنابر فواید نسخه شناسی که بر روی این نسخه آمده آوی در جای دیگری هم بوده که تا به حال این نکته در جایی ثبت و ضبط نشده است؛ او مدتی در «مدرسۀ اماميّۀ» شهر قزوين سُکنی داشته و در آنجا نسخه ای از كتاب «الحاوي في الفقه» نجم الدين عبد الغفار بن عبد الكريم شافعی قزوينی (ت 665 هـ) را در شب سه شنبه 20 شعبان سال 707 هـ، از نسخۀ اصل به خط مصنّف کتابت نموده، و سپس آن را بار دیگر با همان نسخه مقابله کرده و در بلاغ مقابلۀ خود چنین آورده است:

«قابلتُ هذه النسخة بنسخة المصنّف على حسب الجهد والطاقة في أوائل شوّال سنة سبع وسبعمائة حرّره صاحبه وكاتبه محمّد بن أبي طالب الآوي ـ متّعه الله به وبأمثاله بمحمّد وآله».

کتاب الحاوی از متون بسیار مهم فقه شافعی است که شروح متعددی بر آن نوشته شده، یکی از آن شروح متعلّق به فرزند خود مؤلّف جلال الدين محمد بن عبد الغفار بن عبد الكريم قزوينی (متوفّای 709 هجری) می باشد؛ شمس الدین آوی بعد از کتابت و مقابلۀ کتاب با نسخۀ خط مؤلّف، یک سوم از این نسخه را بر فرزند مؤلّف نیز قرائت کرده (طبقات الشافعية الكبرى ج 9 ص 165) و او اجازۀ روایت و قرائت کتاب را در شوّال سال 707 هجری، به او داده است؛ که نصّ اجازه از این قرار است:

«قرأ علي صاحب الكتاب الصدر الإمام الكبير الحبر الهمام النحرير ملك الأئمّة والعلماء، شمس الملّة والدين، فخر الإسلام والمسلين محمّد بن أبي طالب الآوي ـ أدام الله فضائله ـ بعض هذا الكتاب الموسوم بالحاوي المنسوب إلى والدي ـ قدّس الله روحه العزيز ـ قريباً من ثُلثه، وسمع بعضه قراءةَ بحثٍ وإتقانٍ، وسماعَ فهمٍ وإيقان، وإنّي قد أجزتُ له ـ دام فضله ـ أن يروي عنّي ذلك بالتدريس والتفهّم والفتوى، وأن يروي سائر مسموعاتي ومستجازاتي ومناولاتي من التفاسير والأحاديث وكتب الفقه وغير ذلك ممّا للرواية فيه مدخل ومجال بعد رعاية شرائطها على ما اعتبره أصلها وفّقه الله تعالى لذلك ولمرضاته ولا يحرمنا من صالح دعواته؛ وكتب هذه الأحرف العبد الضعيف الراجي رحمة ربّه الغفور محمّد بن عبد الغفّار بن عبد الكريم الغفّاري القزويني ـ أحسن الله عاقبته وجعله من الصالحين ـ في الثاني من شهر شوّال سنة سبع وسبعمائة».

در پایان همین نسخه آوی فایده ای را در سال 739 هـ در تبریز نوشته که نشان از حیات او تا این تاریخ می کند و شاید بتوان گفت که او زمانی که با استادش به شمال غرب ایران سفر کرد در همین مناطق باقی مانده و از آنجا خارج نشده است، و شاید در تبریز هم در ربع رشیدی شهرک علمی ای که خواجه رشید الدین بنا کرده بوده سکونت داشته است. در این فایده آمده است که این نسخه را چیزی حدود 20 سال از دست می دهد و پس آن دوباره آن را پیدا می کند، و این نصّ عبارت اوست:

«وغابت هذه النسخة عن كاتبها بسبب من الأسباب ثمّ آبت إليه بعد عشرين سنة بتوفيق ربّ الأرباب فالحمد لله على أنعامه، وصلاته على محمّد وعترته وأصحابه، وكتب ذلك صاحبها وكاتبها أضعف العباد الراجي رحمة ربّه يوم المعاد محمّد بن أبي طالب الآبي يوم الأحد لأربع ليالٍ بقين من ذي الحجّة سنة تسع وثلاثين وسبعمائة بتبريز حامداً مصلّياً ومسلّماً... ربِّ اختم بالحسنى».

جالب اینجاست که اندازه و قطع این نسخه به همان اندازه و قالب دو نسخۀ دیگری است که آوی آنها را به خط خود استنساخ کرده.

منبع: کتابخانه علامه مجلسی
مرکز تحقیق و پژوهش میراث مکتوب شیعه
https://telegram.me/majlesilib