نسخه آزمایشی

شرح الدر النظيم؛ يادگاري از عبدالعلي بيرجندي براي پارسي زبانان

مقدمه

   يکي از گونه هاي رايج تأليفات قرآني، «خواص الآيات والسور» نويسي است يعني برشمردن ويژگي­ها، فضايل و آثار آيات و سوره هاي قرآن کريم. براي نمونه مي­توان از اين آثار نام برد:

  • خمائل الزهر في فضائل السور از جلال­الدين سيوطي (م 911 ﻫ.ق) (سيوطي، 1416، ج 2، ص 404).
  • جامع خواص اسرار القرآن از عبدالرحمن بن علي بن احمد قرشي که نسخه­ي خطي آن با تاريخ کتابت 1109 در کتابخانه مجلس شوراي اسلامي موجود است (آقابزرگ طهراني، 1406، ج 5، ص 51).
  • الدرر الثمينة في فضائل الآيات والسور العظيمة از محمدبن محمود طربزوني مدني (م 1200 ﻫ.ق) (اسماعيل باشا بغدادي، [بي­تا]، ج 2، ص 345).
  • رسالة في خواص السور القرآنية وبعض الآيات از رقية بنت ميرزابن حسن­بن صالح حائري برغاني (1307 5 رجب 1399) (امين، 1418، ج 2، ص 139).
  • خواص القرآن وفوائده از ضیاءالدین اعلمی (معاصر) (اعلمی، 1420).

   از آن جا که معمولا اين کتب به زبان عربي تأليف مي­شدند، گروهي از علما بر آن شدند که در اين زمينه کتبي به ديگر زبان ها فراهم سازند تا عامه مسلمانان غير عربي زبان را به استفاده بيشتر به کتاب خدا ترغيب نمايند، مانند:

  • جواهر القرآن به فارسي از احمدبن محمدبن ابراهيم تميمي (زنده در 972 ﻫ.ق) و منتخب آن موسوم به تحفة الغرائب از محمدبن محمد هروي (آقابزرگ طهراني، 1406، ج 3، ص 456 457، ج 7، ص 270؛ شهيدي صالحي، 1381، ص 201).
  • مفتاح النجاة في خواص السور والآيات به ترکي از محمودبن عثمان بروسوي لامعي (م 938 يا 940 ﻫ.ق)  (حاجي خليفه، [بي­تا]، ج 2، ص 1771؛ اسماعيل باشا بغدادي، [بي­تا]، ج 2، ص 412).
  •  منافع قرآن يا  فضيلت قرآن و فضائل سور به فارسي از  محمدباقر مجلسي (م 1111 ﻫ.ق) که آقابزرگ طهراني (1406، ج 22، ص 311) نسخه­اي از آن را در همدان ديده است [2].

   يکي از مهم­ترين کتاب­هاي عربي در اين گونه، الدر النظيم في خواص القرآن العظيم از عفيف­الدين ابومحمد عبدالله­بن اسعد يافعي يمني شافعي (698 - 768 ﻫ.ق) است. نظر به اهميت اين کتاب، برخي به شرح و ترجمه­ي آن به فارسي اقدام کرده­اند مانند خواص الآيات از آقا نجفي اصفهاني (م 12 شعبان 1332) که در 1299 در بمبئي به چاپ رسيده است (آقابزرگ طهراني، 1406، ج 7، ص 270؛ شهيدي صالحي، 1381، ص 304)، ترجمة الدر النظيم في خواص القرآن العظيم (تأليف 926 ﻫ.ق) از احمدبن محمد سكاكي طبسي و شرح الدر النظيم (تأليف 926 ﻫ.ق) از عبدالعلي بيرجندي (آقابزرگ طهراني، 1406، ج 4، ص 101، ج 13، ص 245) که در ادامه، معرفي شرح و ترجمه وي خواهد آمد.

شرح الدر النظيم في خواص القرآن العظيم از عبدالعلي بيرجندي

   شرح الدر النظیم، حاوی چهار مقدمه است، در فضیلت تلاوت قرآن، در شرایط تلاوت قرآن، در معرفت مقدار قرائت و در مباحث استعاذه و بسمله. متن کتاب نیز بر اساس تر تیب سور قرآن تنظیم شده و ذیل نام هر سوره فضائل و آثار آن  سوره و یا برخی از آیاتش آمده است (بیرجندی، مقدمه مصحح، ص 34). اين کتاب به تازگي با عنوان اصلي خواص الآيات والسور، با تصحيح علي چلونگر، توسط انتشارات پرسش در 1389 ﻫ.ش در آبادان منتشر شده است.

   آقابزرگ طهراني (1406، ج 8، ص 83 85)، از کتابي فارسي موسوم به الدر النظيم في خواص القرآن العظيم ياد نموده که در 1311 ﻫ.ق با حجم 138 صفحه در بمبئي منتشر شده است. از توضيحات و مشخصاتي که آقابزرگ ارائه نموده[3]، ظاهر مي­شود که اين کتاب فارسي همان شرح و ترجمه عبدالعلي بيرجندي است. بنابراين ترجمه و شرح عبدالعلي بيرجندي، 120 سال پيش از چاپ جديد آن، منتشر شده است. هر چند تصحيح جديد با استفاده از چهار نسخه خطي، با چاپ سابق که آقابزرگ به رغم تبحرش، مؤلف آن را تشخيص نداده، قابل مقايسه نيست اما در تصحيح جديد، ضمن  اشاره­ به اين گزارش آقابزرگ از چاپ بمبئي، احتمال داده شده که مؤلف این کتاب از اعلام عصر صفوی است (بيرجندي، 1389، مقدمه مصحح، ص 20)، حال آن که با توضیحات و شواهدی که پیش از این آمد به ظن قریب به یقین، این کتاب همان شرح و ترجمه بیرجندی است. در واقع این احتمال که مؤلف در عصر صفوی می­زیسته خود مؤیدی است بر این که مؤلف آن، بیرجندی است؛ زیرا وی خود از اعلام عصر صفوی است.

     عبدالعلي بيرجندي (م 934 ﻫ.ق)[4] چنان که در مقدمه کتاب خود آورده، اين کتاب را در 926 ﻫ.ق تأليف نموده است (بيرجندي، 1389، ص 50). آقابزرگ طهراني (1406، ج 22، ص 307) نيز همين سال را به عنوان سال تأليف کتاب ضبط کرده است؛ اما در عين حال گزارش نموده که احمدبن محمد سكاكي طبسي که در 926 ﻫ.ق، الدر النظيم را به فارسي ترجمه نموده، سال تأليف کتاب بيرجندي را 901 ﻫ.ق  ذکر کرده است (آقابزرگ طهراني، 1406، ج 4، ص 101، ج 13، ص 245). اين اختلاف شايد اشاره­اي است به اين که بيرجندي دو تحرير از کتاب خود نوشته است. تحرير اوليه در 901 ﻫ.ق  و تحرير کامل در 926 ﻫ.ق.  به نوشته­ي قاسملو (1386، ص 150)، سکاکي طبسي، بر خلاف گزارش آقابزرگ، در ابتداي ترجمه­ي خود، تاريخ تأليف کتاب بيرجندي را 921 ﻫ.ق ذکر نموده، بنابراين تاريخ تحرير نخستين کتاب، 921 است و نه  901 (نک. بهمني، 1386، ص 55).

  ازاین­رو این احتمال که کتاب چاپ شده در 1311 ﻫ.ق در بمبئی، ترجمه سکاکی طبسی باشد و نه شرح بیرجندی، از نظر راقم این سطور منتفی است زیرا با آن که سکاکی طبسی ترجمه خود را بر اساس شرح بیرجندی و احتمالا تحریر نخست آن تنظیم نموده (نک. بیرجندی، 1389، مقدمه مصحح، ص 19) بسیار بعید است که ترجمه وی با مشخصاتی که آقابزرگ از چاپ بمبئی داده و بر شرح بیرجندی منطبق است، این قدر شبیه باشد؛ زیرا وی با بیرجندی معاصر بوده و پایان ترجمه وی تقریبا هم­زمان شده با پایان تحریر دوم شرح بیرجندی.

   شرح الدر النظیم از نظر شناخت مذهب بيرجندي نيز اهميت دارد. درباره مذهب بيرجندي از گذشته تا کنون اختلاف وجود داشته است. برخي او را حنفي و عده­اي وي را شيعه دانسته­اند (نک. قاسملو، 1379، ج 5، ص 150 – 151). اما از نوشته­هايش خصوصا دیباچه و ترقیمات آثارش، شيعه بودنش ظاهر مي­شود (نک. مولوي، 1383، ج 13، ص 376؛ برای تفصیل بیشتر، نک. بیرجندی، 1389، مقدمه مصحح، ص 22 - 23). براي نمونه حائري (1350، ج 19، ص 364) بر اساس نوشته وي درباره استخراج وقت نماز ظهر و عصر مطابق با مذهب شيعه، او را شيعه دانسته است. ازاين­رو آقابزرگ طهراني به درستي او را شيعه دانسته (1366، ج 7، ص 125) و از آثارش در الذريعة ياد نموده است (براي نمونه، 1416، ج 4، ص 50 – 51، ج 6، ص 119).

   از این کتاب بیرجندی نیز، به وضوح شیعه بودنش ظاهر می­شود. مؤلف در دیباچه خود می­نویسد: «والصلوة والسلام علی محمد الذی ارسله الی الخلق بشیرا وداعیا الی الله باذنه وسراجا منیرا وآله سیما ائمة المنتجبین الذین اذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا اللهم صل علیه وعلیهم دائما متواترا متوالیا کثیرا» (بیرجندی، 1389، ص 49). روشن است که تخصیص آیه تطهیر به ائمه و حضرت زهرا (س)، نظر شیعیان امامی است و نه اهل تسنن (تیجانی، [بی­تا]، ص 69 – 73). به­علاوه، در مقدمه دوم کتاب خود، می­نویسد: «ادا کردن سجده تلاوت بی­وضو جایز نیست پیش اکثر علمای مذاهب، اما پیش امامیه کثرهم الله جایز است» (بیرجندی، 1389، ص 55) که دلیلی قاطع است بر شیعه بودن وی. او در سراسر کتاب نیز از امام صادق (ع) و امام رضا (ع) با عباراتی چون «از حضرت امام جعفر صادق (ع) منقول است» و «حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) فرموده» بارها روایت نموده در حالی که الدر النظیم فاقد این روایات است (همان، ص 23، 34). در واقع انگیزه وی از تدوین کتاب را می­توان قابل استفاده نمودن یک متن رایج سنی برای شیعیان پارسی زبان دانست. هرچند به تصریح مصحح (همان، مقدمه مصحح، ص 34)، بیرجندی، نام راویان اهل تسنن مذکور در الدر النظیم را در ترجمه خود نیاورده است اما در عین حال در متن کتاب بیرجندی به اسامی افرادی چون سفیان ثوری، ابوسلیمان دارانی و حتی کعب الاحبار برمی­خوریم (بیرجندی، 1389، ص 56 – 57، 272). می­توان این شیوه بیرجندی در ترجمه و شرح کتاب و حتی کاستن از روایات اهل تسنن و جایگزین کردن و افزودن روایات امامان شیعه (ع) را با کار فیض کاشانی (م 1091 ﻫ.ق) در تألیف المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء در تهذیب احیاء علوم الدین غزالی (م 505 ﻫ.ق) مقایسه نمود که آن نیز شیعی­سازی یک متن رایج سنی است (احمدوند و طاوسی مسرور، 1388، ص 128 129، 138، 236، 248 249).

   البته مؤيداتي براي اثبات حنفي بودن وي ذکر شده است مانند اين که روستاي بجد که زادگاه وي است، از زمان او تا امروز سني­نشين بوده و نوادگان بيرجندي که امروزه در اين روستا زندگي مي کنند نيز، سني هستند. علاوه بر اين، بيرجندي شرحي بر نقايه مختصر الوقايه نوشته که اصل کتاب از صدرالشريعة عبيدالله­بن مسعود بخاري حنفي (م 747 ﻫ.ق) است. اين شرح مبسوط بيرجندي در بين مردم به فتاواي بيرجندي مشهور شده و نسخه­ي چاپ سنگي آن که بيش از يک قرن پيش در لکهنوي هند، منتشر شده، هنوز در دسترس است (سروش، 1386، ص 272 – 273).   

  به نظر راقم این سطور، سنی­نشین بودن زادگاه و محل سکونت بیرجندی و نیز اعقاب و نوادگانش نمی­تواند دلیلی محکم برای اثبات سنی بودن وی باشد آن هم در برابر شواهد بسیار از آثارش که بر شیعه بودن وی به وضوح دلالت دارند. برای نمونه شیخ صفی­الدین اردبیلی خود از اهل تسنن بود اما نوادگانش یعنی پادشاهان صفویه، مذهب شیعه دوازده امامی را در ایران رسمی نمودند (کسروی، 1379، ص 78 – 88). شرح کتابی در فقه حنفی نیز همین طور زیرا شماری از فقهای امامیه، مانند شیخ طوسی (1407، ج 1، ص 45 – 46)، حزین لاهیجی[5] و ... بر فقه مذاهب اربعه تسلط داشتند و شماری از عالمان اهل تسنن مانند علا­ء­الدین قوشجی (م 879 ﻫ.ق) و جلال­الدین دوانی (م 908 ﻫ.ق) بر یکی از مهم­ترین کتب کلامی شیعه یعنی تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی (م 672 ﻫ.ق) شرح و حاشیه نوشته­اند (نک. حاجی خلیفه، ج 1، ص 346 – 351). البته از آن جاکه شرح کتابی فقهی که به مرجع مردم تبدیل شود با شرح کتابی کلامی که می­توان به بهانه شرح آن را رد نمود، بسیار تفاوت دارداین احتمال که بیرجندی ابتدا حنفی بوده و بعد به مذهب امامیه گرایش پیدا کرده[6]، دور از ذهن و خالی از قوت نیست.  

   به نوشته­ آقابزرگ طهراني (1406، ج 22، ص 306)، مظهرالدين محمدبن بهاءالدين علي قاري در 962 ﻫ.ق کتابي به نام خزانة الاسرار نوشته كه ظاهرا مطالب آن برگرفته از اين کتاب بيرجندي بوده است. اين گزارش حاکي از آن است که شرح بيرجندي، در کمتر از نیم قرن به کتابي مرجع در خواص آيات و سوره­ها تبديل شده است. مؤيد اين مطلب آن است که ظاهرا سکاکي طبسي نيز در ترجمه خود متکي بر اين کتاب بيرجندي بوده است (بيرجندي، 1389، مقدمه مصحح، ص 19).     

بررسي و نقد چاپ جديد کتاب

   پيش از هرچيز بايد گفت که انتشار اين کتاب، خدمتي بزرگ به جامعه­ي علمي کشور خاصه پژوهشگران درباره­ي عبدالعلي بيرجندي و آثار اوست؛ زيرا به­جهت در دسترس نبودن چاپي از اين کتاب، علي­رغم وجود نسخ خطي فراوان از آن، برخي محققان در معرفي اين اثر بيرجندي دچار اشتباه شده­اند و اين کتاب را عربي پنداشته­اند (قاسملو، 1379، ص 152؛ مولوي، 1383، ص 376). حال آن که بيرجندي، هدف از نگارش اين کتاب را چنين بيان کرده است: «وچون اکثر کتب به زبان عربي مبين است و بر اکثر الناس غير مستبين در تاريخ شهور سنه ست و عشرين و تسعمائه هجريه عبدالعلي بن محمدبن حسين وقاه الله لشر الدارين آن را به زبان فارسي ترجمه کرده تا قريب و بعيد از آن مستفيد گردند» (بيرجندي، 1389، ص 50). گفتنی است از آن جا که ترجمه­ی بیرجندی از الدر النظیم، ترجمه­ای آزاد است و او تغییراتی در متن داده و بسیار به آن افزوده، کتاب وی به شرح الدر النظیم موسوم شده و نه ترجمه الدر النظیم (بیرجندی، 1389، ص 34).

   در تصحیح متن کتاب، نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان (کتابت شده در 1064 ﻫ.ق) اساس قرار گرفته و با نسخ خطی شماره 2006 کتابخانه مجلس (کتابت شده در 1083 ﻫ.ق) و نسخه شماره 627/ف کتابخانه ملی ایران (کتابت شده احتمالا در قرن سیزدهم)  مقابله شده است. علاوه بر این نسخ، نسخه خطی شماره 6040 کتابخانه ملک (کتابت شده در ربیع الاول 1275) نیز مد نظر مصحح بوده و در موارد محدودی از آن استفاده کرده است (بیرجندی، 1389، مقدمه مصحح، ص 36 – 39).

   لازم به ذکر است که نسخ خطي اين کتاب منحصر به چهار نسخه­ي مورد استفاده­ي محقق نيست، بلکه نسخ متعددي از اين کتاب وجود دارد که شایسته بود به آن­ها اشاره می­شد، براي نمونه در کتابخانه­ي آيت­الله گلپايگاني، 3 نسخه­ از آن موجود است (فهرست نسخه­هاي خطي کتابخانه آيت­الله گلپايگاني، ج 1، ص 145، ج 2، ص 72، ج 3، ص 205). علاوه بر اين مي­توان از نسخه­­هاي شماره­ 243 و 383 كتابخانه بنياد خاورشناسي فرهنگستان تفليس ياد نمود[7]. نسخه­ شماره­ 712 همين كتابخانه نيز، احتمالا نسخه­اي از همين کتاب بيرجندي است[8]. در پاکستان نيز شش نسخه خطي از شرح الدر النظيم  بيرجندي که گاه از آن با عنوان جواهر القرآن نيز ياد مي­شود (بیرجندی، 1389، مقدمه مصحح، ص 39) وجود دارد. دو نسخه در موزه ملي کراچي، يک نسخه در کتابخانه دانشگاه همدرد در کراچي، يک نسخه در کتابخانه گنج­بخش در اسلام­آباد، يک نسخه در کتابخانه دانشگاه پيشاور و يک نسخه در استان هزاره (انصاري، 1386، ص 29)[9].    

     محاسن چاپ جديد عبارت است از:

  • ارائه مقدمه در شرح احوال و آثار يافعي و بيرجندي و توضيح ويژگي­هاي لغوي و دستوري کتاب و بيان شيوه­ي تصحيح آن.
  • ارائه متن کتاب به همراه نسخه بدل­ها در پاورقي و بهره­گيري از چهار نسخه در تصحيح متن به­ويژه اساس قرار دادن نسخه کتابخانه مرکزي دانشگاه اصفهان (کتابت شده در 1064 ﻫ.ق) که ظاهراً اقدم و اصح نسخ موجود است.
  • ارائه معاني لغات، ترکيبات و اصطلاحات و تنظيم فهرست­هاي مختلف شامل فهرست آيات، نمايه اشخاص و فهرست موضوعي مطالب کتاب که مورد اخیر در تسهيل استفاده از کتاب بسيار مؤثر است. 

   اما مهم­ترین نقطه ضعف چاپ جدید کتاب را می­توان خالی بودن کتاب از پاورقی­های تحقیقی و بسنده کردن به تصحیح و ارائه فهرست­هاي مختلف و معانی لغات و اصطلاحات دانست. شایسته بود منابع روایات حتی المقدور ارائه شود[10] و در صورت امکان به اصل کتبی که مؤلف از آن­ها در تدوین اثر خود، استفاده نموده، مراجعه شود. دیگر این که غالب رجالی که نام آنان در متن آمده است نیاز به معرفی اجمالی دارند. برای نمونه در صفحه 225، از ابوسعید خذاعی روایت شده که تصحیف ابوسعید خدری است[11]. نمونه­ی دیگر این که مصحح در مقدمه خود می­نویسد: «در این کتاب از شیخ ابوالعباس و شیخ شرف­الدین بونی  زیاد نام برده»، در حالی که شیخ ابوالعباس همان شرف­الدین احمدبن علی بونی (م 622 ﻫ.ق) مؤلف آثاری چون تحفة الأحباب ومنية الانجاب في اسرار بسم الله وفاتحة الكتاب، خصائص سر الكريم في فضائل بسم الله الرحمن الرحيم، شرح أسماء الله الحسنى، شمس المعارف ولطائف العوارف،  علم الهدى واسرار الاهتدا في فهم معنى سلوك أسماء الله الحسنى، فتح الكريم الوهاب في فضائل البسملة مع جملة من الأبواب، المشهد الأسنى في شرح أسماء الله الحسنى و موضح الطريق وقسطاس التحقيق في شرح الأسماء الحسنى[12]  است (حاجی خلیفه، [بی­تا]، ج 2، ص 1062؛ اسماعیل باشا بغدادی، [بی­تا]، ج 1، ص 90 91؛ آقابزرگ طهرانی، ج 14، ص 226 – 227) و نه فردی دیگر. علاوه بر این­ها، به سادگی می­شد با ارائه شماره آیه مورد اشاره مؤلف در پاورقی، استفاده از کتاب را تسهیل نمود.

   تحقیق متن، هنگامی بیشتر ضرورت می­یابد که بدانیم بیرجندی منابع خود و سند روایات را بیان نکرده و در خاتمه کتاب می­نویسد: «آنچه در خواص سور و آیات بینات فرقانی مذکور شد از تفاسیر کتب معتبره نقل فرموده به جهت آن که به تطویل نانجامد در هر موضع ذکر آن کتاب منقول عنه نرفت باید که بر آن اعتماد نماید و موقوف به تصحیح نقل بدارند» (1389، ص 419).  

منابع:  

  • آقابزرگ طهراني، الذريعة الي تصانيف الشيعة، به کوشش علي­نقي منزوي و احمد منزوي، بيروت، دار الاضواء، 1406.
  • همو، طبقات اعلام الشيعة، ج 7 (قرن دهم)، به کوشش علي­نقي منزوي، تهران، 1366.
  • احمدوند، عباس و طاوسی مسرور، سعید، فیض کاشانی از منظر خاورشناسان، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، 1388.
  • اسماعيل باشا بغدادي، هدية العارفين، استانبول، وکالة المعارف، 1955، افست بيروت، دار احياء التراث العربي، [بي­تا].
  • اعلمی، ضیاءالدین، خواص القرآن وفوائده، بیروت، مؤسسة الاعلمی، 1420.
  • افکاري، فريبا، «کتابشناسي نسخ خطي آثار عبدالعلي بيرجندي موجود در کتابخانه­هاي مهم ايران»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386.
  • سيد حسن امين، مستدرکات اعيان الشيعة، بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1418.
  • انصاري، محمد رضاء­الله، «آثار عبدالعلي بيرجندي در هند و اهميت آن­ها براي علوم قرون وسطاي هند»، ترجمه محمود رفيعي، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386.
  • بهمني، غلام­رضا، «نگاهي به موقعيت اجتماعي، علمي، تاريخي خراسان بزرگ در قرن نهم هجري و عصر علامه مولانا عبدالعلي بيرجندي»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386.
  • بی­آزار شیرازی، عبدالکریم، «حزین لاهیجی و فقه مقارن در رساله خواص الحیوانات»، در: فروغ وحدت، سال اول، ش 4، تابستان 1385.
  • بيرجندي، نظام­الدين عبدالعلي­بن محمدبن حسين، خواص الآيات والسور (شرح الدر النظيم في خواص القرآن العظيم)، تصحيح علي چلونگر، آبادان، انتشارات پرسش، 1389.
  • تیجانی، محمد، فاسألوا اهل الذکر، لندن، مؤسسة الفجر، [بی­تا].
  • حائري، عبدالحسين، فهرست نسخه هاي خطي کتابخانه مجلس شوراي ملي، تهران، 1350.
  • حاجي خليفه، مصطفي­بن عبدالله، کشف الظنون، تصحيح و تعليق محمد شرف­الدين يالتقايا و رفعت بيلگه الکليسي، بيروت، دار احياء التراث العربي، [بي­تا].
  • سروش، محمدرضا، «گزارشي مختصر از مراحل شناسايي و کاوش باستان شناسي در گورستان تاريخي بجد به همراه بازشناسي منابع براي تعيين محل دفن عبدالعلي بيرجندي»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386. 
  • سروش، محمدرضا و زعفرانلو، رقيه، «کتابشناسي بخشي از نسخ خطي آثار علامه عبدالعلي بيرجندي موجود در کتابخانه­هاي جهان»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386. 
  • سيد عسکري، سيده سپيده، «کتابشناسي آثار عبدالعلي بيرجندي در کتابخانه­هاي ايران»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386. 
  • سيدي، مهدي، «سال­هاي پاياني حيات علامه ملا عبدالعلي و محل دفن وي»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386.
  • سيوطي، جلال­الدين، الاتقان في علوم القرآن، تحقيق سعيد مندوب، بيروت، دار الفکر، 1416.
  • شهيدي صالحي، عبدالحسين، تفسير و تفاسير شيعه، قزوين، حديث امروز، 1381.
  • طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1407.
  • فهرست نسخه­هاي خطي کتابخانه آيت­الله گلپايگاني، به کوشش سيد احمد حسيني و رضا استادي، قم،  کتابخانه آيت­الله گلپايگاني، 1357.
  • قاسملو، فريد، «بيرجندي، عبدالعلي»، در: دانشنامه جهان اسلام، زير نظر غلام­علي حداد عادل، تهران، بنياد دائرة­المعارف اسلامي، 1379.
  • همو، «گزارشي درباره زندگي و آثار عبدالعلي بيرجندي»، در: مجموعه مقالات همايش بين­المللي بزرگداشت ملا عبدالعلي بيرجندي، به کوشش محمود رفيعي، تهران، انتشارات هيرمند، 1386.
  • کسروی، احمد، شیخ صفی و تبارش، تهران، انتشارات فردوس، 1379.
  • کلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب، الکافی، به کوشش علی­اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسسلامیة، 1365.
  • مولوي، محمدعلي، «بيرجندي»، در: دائرة­المعارف بزرگ اسلامي، زير نظر کاظم موسوي بجنوردي، تهران، مرکز دائرة­المعارف بزرگ اسلامي، 1383.
  • يافعي يمني شافعي، ابومحمد عبدالله­بن اسعد، الدر النظيم في خواص القرآن العظيم، بيروت، دار الکتب العلمية، 1424. 
 

[2] براي نمونه­هاي ديگر نک. آقابزرگ طهراني، 1406، ج 7، ص 270، 273، ج 15، ص 21، ج 22، ص 307 – 308، 312، ج 26، ص 292.

[3] مانند کثرت مطالب ترجمه فارسي نسبت به متن عربي خصوصا از ابتداي سوره حجرات تا انتهاي کتاب و نيز نقل روايات فراوان از امام رضا عليه السلام در ترجمه بر خلاف متن عربي که حتي يک حديث از آن حضرت نقل نشده است و نیز وجود عبارت طبقه امامیه کثرهم الله در کتاب و نقل­های متعدد از شرف­الدین بونی (م 622 ﻫ.ق) و ابوالحسن شاذلی (م 656 ﻫ.ق)؛ نک. يافعي، 1424، ص 106 – 116؛ بيرجندي، ص 23، 55، 309 – 422.

[4] براي شرح حال، آثار و محل دفن وي، نک. سروش، 1386، ص 263 – 279؛ سيدي، 1386، ص 95 – 98؛ قاسملو، 1379، ج 5، ص 150 - 153؛ همو، 1386، ص 143 – 153. 

[5] نک. بی­آزار شیرازی، 1385، ص 48 – 59.

[6] احتمالا پس از رسمی شدن مذهب امامیه در ایران در عصر صفوی.

[9] براي آشنايي با ديگر نسخه­هاي کتاب، نک. افکاري، 1386، ص 214 – 215؛ سروش و زعفرانلو، 1386، ص 282؛ سيد عسکري، 1386، ص 291.

[10] برای نمونه، در ص 63 – 64، از ابن­عباس نقل شده که پیامبر (ص) فرمود: «هر که بگوید بسم الله الرحمن الرحیم ولا حول ولا قوة الا بالله العلی العظیم، بگرداند خداوند تعالی از او هفتاد نوع بلا»؛ مشابه این حدیث با کمی اختلاف به نقل از امیرالمؤمنین (ع) از رسول خدا (ص) در کافی آمده است (کلینی، 1365، ج 2، ص 573).

[11] در پاورقی به این که در یکی از نسخه بدل­ها خدری آمده و در دیگری سعد جدری، اشاره شده اما در متن خذاعی ثبت شده بدون این که اشاره شود کدام یک از این­ها صحیح است. 

[12] از میان آثار متعدد وی، مواردی نام برده شده که با شرح الدر النظیم بیشتر در ارتباط است و احتمال این که بیرجندی از آن­ها استفاده کرده باشد، بیشتر است.